9-րդ ՀՐԱՇԱԼԻՔ

ՄԻ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

2012-02-21T22:07:00.001+03:00

1971 թ. հունիսի 4-ի Հայաստանի գրողների միության
նորընտիր վարչության պլենումից հետո,
Օպերային թատրոնի մերձակա պուրակում

Թեպետ մասնագիտորեն բարձրորակ չէ այս լուսանկարը, սակայն տարիներ անց արխիվիս մեջ պատահականորեն գտնված, հիմա արդեն պատմական նշանակություն ունեցող այս մասունքը իմ մեջ առաջացրեց ուրախության ու կորստի դառը զգացում:

Հպարտությամբ եմ նայում, ինչպես ասում են, «գլուխ գլխի հավաքված» գրականության մեր երևելիներին՝ Արամաշոտ Պապայան, Սերգո Պայազատ, Աբիգ Ավագյան, Պարույր Սևակ, Սերո Խանզադյան, Համո Սահյան, Հրաչյա Հովհաննիսյան:

Բայց... արտասվելու աստիճան սիրտդ մղկտում է, երբ հիմա ես մտածում, որ լուսանկարվելուց ընդամենը մի քանի օր հետո, հունիսի 17-ին, ավտովթարի պիտի ենթարկվեր մեր Պարույրը, իսկ մի ամիս հետո, հուլիսի 18-ին, կյանքից պիտի հեռանար Սերգո Պայազատը:

ՍԵՐԳԵՅ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

ՆՈՐ ԳԻՐՔ. «ԵՐԳՈՂ ԱՅԲՈՒԲԵՆ»

2012-02-20T16:28:00.000+03:00

Օրերս լույս է տեսել Վաչագան Ա. Սարգսյանի հերթական հրաշալի գիրքը` «Երգողայբուբենը»(Նկարները` Խորեն Հակոբյանի. – Եր.: ՄՀՄ գրատուն,2012.– 56 էջ):

Հայոցտառերի մասին դարերի ընթացքում բազմաթիվ բանաստեղծություններեն գրվել, երգեր հորինվել:

Համոզվածենք` քանի կա հայությունը, իսկ նա միշտ կլինի, կլինեն նաև հայոց տառերին ձոնված բանաստեղծություններ:

Այսգրքում հայոց տառերը ներկայացված են բոլորովին նոր տեսանկյունից: Այստեղ զուգակցված ներկայացված են դրանց գործառնական նշանակություններըգեղարվեստականձևի մեջ: Ինչ-որ առումով դրանք ուսումնական բանաստեղծություններեն, որոնք շատ դեպքերում համեմվում են հումորով, հետաքրքրաշարժ մեկնաբանություններով,անսպասելիզուգորդություններով:

Բանաստեղծությունները,որոնք գրքում վերնագրված են երգեր, նախատեսված են առաջին հերթին հանրակրթական դպրոցների աշակերտների համար, թեև մեծահասակները ևս հաճույքով կկարդան այս ձոները: Դրանք կարող են օգտակար լինել ինչպես դպրոցում` զանազան հանդեսներ կազմակերպելիս, տառեր ուսուցանելիս, հայոց գրերին նվիրված միջոցառումներ, արտադասարանականաշխատանքներկազմակերպելիս,այնպես էլ ինքնուրույն ընթերցանության համար:

Որպեսօրինակ, գրքին կից ներկայացվում է «Զ» տառի երգի տեսահոլովակը: Երգի մեղեդին գրել և երգը գործիքավորել է Ներսես Մարգարյանը: Երգը կատարում է նրա ղեկավարած «Հրաշք մեղեդի» երգչախումբը: Տեսահոլովակի ռեժիսորական և օպերատորական աշխատանքներն իրականացրել է Սամվել Օհանյանը, համակարգչային ձևավորումը` Արսեն Թովմասյանը, ասմունքում է Անահիտ Նավասարդյանը:

Ահա այս գրքի բացվածքներից մեկը` «Ե» և «Զ» տառերի երգերով.

ԽՆԴՈՒԿՆԵՐ

2012-02-19T20:28:00.001+03:00

Կինը որոշում է մաքրություն անել տանը և ասում է ամուսնուն.

– Մի բան էլ դո՛ւ պիտի անես: Վերջապես կարգի՛ բեր նկուղը:

– Այո՛, իհա՛րկե, խնդիր չկա,– ասում է ամուսինը և գնում նկուղ:

Սակայն վայրկյաններ անց կրկին հայտնվում է խոհանոցում:

– Ի՞նչ է պատահել,– հարցնում է կինը:

Ոչինչ, ոչինչ, պարզապես խցանահանն եմ մոռացել:

Իսահակ Շվարցմանը փոստով Ռաբինովիչի արծաթե հարսանիքի հրավեր է ստանում, որի վերջում գրված է. «Այն ընկերները, որոնք չեն կարողանա գալ մեր տուն, նվերները հետ կստանան»: Իսահակն ասում է կնոջը.

– Պետք է մի բան նվիրել, անհարմար է: Բայց ելքը կա. մենք չենք գնա Ռաբինովիչենց տուն: Նվերը պետք է վերադարձնեն, չէ՞:

Շվարցմանը գնում է հարևանի տուն և մի քանի օրով խնդրում է շատ թանկարժեք արծաթե մոմակալը, որն էլ ուղարկում է Ռաբինովիչներին:

Անցնում է երեք օր, հինգ, տասը, երկու շաբաթ, նվերը չեն վերադարձնում: Եվս մեկ շաբաթ անց Իսահակն ասում է կնոջը.

– Ռաբինովիչը երևի մոռացել է իմ և մոմակալի մասին: Գնամ մոտը, ի միջի այլոց ակնարկեմ:

Այդպես էլ անում է: Ռաբինովիչը նրան դիմավորում է գրկախառն.

Վերջապե՜ս, հարգելիս: Իսկ ես հենց այսօր կնոջս ասում էի, որ եթե Իսահակն այսօր էլ չկարողանա գալ մեզ մոտ, երեկոյան հետ ենք ուղարկում մոմակալը…

– Երեկ ես նոր աշխարհ բացահայտեցի: Ես լսեցի, թե ինչ են խոսում մարդիկ երթուղայիններում և կանգառներում, ինչպես են աղմկում մեքենաները և կռվում վարորդները, ինչպես են շչակները միացրած սլանում շտապօգնության և ոստիկանության մեքենաները… Երեկ ես տանն էի մոռացել MP3 նվագարկիչս:

Նախանշան. եթե ձեր պետը ժողովն սկսում է «Բարև՛, թանկագիններս» բառերով, սպասեք աշխատավարձի կրճատման:

Զրուցում են երկուսը.

– Կինս ինձ լքել է և գնացել իմ լավագույն ընկերոջ մոտ:

– Սպասիր, բայց քո լավագույն ընկերը ես եմ:

– Հիմա նա՛ է:

Երկաթուղային անցուղում գնացքը հարվածում է «Մերսեդեսին»: Շքեղ մեքենան ջարդուփշուր է լինում: Տնքացող վարորդին մոտենում է մի հրեա և հարցնում.

– Ասացե՛ք, խնդրեմ, ապահովագրական գործակալներն արդեն եղե՞լ են այստեղ:

– Չէ:

– Իսկ ոստիկաննե՞րը:

– Չէ:

– Վկաներ կա՞ն:

– Չկա ոչ ոք:

– Այդ դեպքում կարելի՞ է ես էլ ձեր կողքին պառկեմ:

ՍԵՐ

2012-02-19T20:10:00.000+03:00

Սիրելի, սիրելի կանայք, որ ապրում եք անսվաղ տների մեջ, երեխաների ու տան հոգսը` ձեր ամուսնու հազար գողունի հայացք ներծծած ուսերին, որ աշխարհը բերում ու լցնում եք մաշված, անհարմարավետ ու սիրելի դարձած տան ծակուծուկը, մի կտոր դրախտ դառնում ձեր կիսաքաղց երեխաների և տագնապահար ու աշխատանք չունեցող ամուսինների համար, որ դպրոց եք գնում տան հոգսը շաղ տալով նոր բացվող օրվա ճանապարհին, որ դասարան եք մտնում ժպտալով, և երեխաները տաքանում են, սրտիկներն ուրախանում են, և այդ երեխաների մեջ է լինում նաև ձեր երեխան, որ առավոտից իրիկուն քաղհան եք անում, հողը մշակում` մի մասիդ աչքը պանդուխտ ամուսնու ճամփին, մի մասիդ սիրտը ահով լի` մարդը տուն կգա, խմած կլինի, որովհետև աշխատանք չունի ու կամաչի կնոջ ծոցը մտնել, որ աշխատում է խանութում, ու աչքը գործատուի փողին, տան հոգսերը հոգում, մի քանի տարվա աշխատավարձը նախօրոք ծախսած, որ իրիկունները դաս է սովորեցնում երեխաներին` անհայտ մի առաքելությունից մղված, որ չի հուսահատվում, որովհետև հույս չունի արդեն, որ գործարար կին է և աշխատանք ունի և գործնական սեր ունի սրտում, որ սիրտը թպրտում է իր ընտանիքի բարօրության համար, որ մեջքը ծռում, բայց միտքը չի ծռում, որ ուսը դեմ է տալիս ամուսնուն ու հրում դեպի վեր, չի թողնում խրվի ճահիճը, որ սեր է բաշխում վճարովի կամ անվճար հաճախ, որ թեկուզ մարմնավաճառ է, բայց խոնարհ է ու հեզ, արցունքը սրտում, սերը աչքերին, վախվորած հոգին ծախողի ու անողի բռան մեջ, որ բոլորդ էլ իմ սիրելին եք ու արտասվելու չափ, որ բոլորդ էլ տանում եք բոլորի խաչը և ժամանակ էլ չունեք իմանալու` մեղավոր եք, թե անմեղ, հավատացյալ եք, թե անհավատ, հասկանում են ձեզ, թե ոչ:

Սիրելի, սիրելի, սիրելի կանայք, դուք հայուհիներ եք աստղերից իջած, մայրեր ու քույրեր եք, ամեն մեկիդ հոգսը աշխարհի չափ է, և ամեն մեկիդ աշխարհը` տիեզերքից էլ մեծ:

Ինչ բառեր էլ ասենք` դուք ավելին եք, ինչ էլ խոստանանք` դուք ավելին արժեք, ինչ էլ պահանջենք` դուք ավելին կանեք, ինչքան էլ ապրենք` դուք եք ապրեցնողը, ինչքան էլ մեռնենք` դուք եք հրեշտակները, ուր էլ գնանք` դուք եք ուրը:

Շնորհակալ ենք, որ դուք կաք, շնորհավորում ենք խոնարհումով և սրտներս բացում ձեր առաջ. գիտենք` այնտեղ միայն սեր եք ցանելու:

ՎԱՍ

ԿԻՆԸ

2012-02-12T21:13:00.000+03:00

Շատ բարձր սարի վրա եմ կանգնած: Շուրջս անտառներ են, ամպեր, գազաններ: Հսկայական գետը ջրվեժ է դարձել: Ջրի կաթիլները պսպղում են օդում, քարերի ու կանաչների վրա: Ամպերը երևի տխրության ամպեր են, որովհետև մեն-մենակ են: Եթե ուրախության լինեին, ամպ չէին լինի, այլ ուրիշ մի բան. ասենք` արև, ծիածան կամ էլ կապույտ երկինք:

Մեն-մենակ եմ: Տեսնում եմ, թե ինչպես են գազանները սիրում իրար, թռչունները սիրում իրար, երգում ու պարում: Իսկ ես այդպես նստած եմ քարին ու աչքերս հառել եմ դեպի երկինք: Սակայն Արարիչը կարծես չի ուզում տեսնել իմ տխրությունը: Նայում եմ ներսս ու հարցնում նրան. «Ինչո՞ւ եմ ես մենակ: Ամեն ինչ ունեմ: Կարծես դրախտում եմ, բայց ոնց որ թե մի բան պակաս է»:

– Նախ` ոչ թե կարծես, այլ իրոք դրախտում ես,– պատասխանեց Արարիչը,– և երկրորդ` դու մենակ չես, ամբողջ երկինք-գետինը քոնն է:

– Ես ուզում եմ…

– Գիտեմ` ինչ ես ուզում:

Ու Արարիչն արարեց կնոջը: Ու որ ուրախությունից կամ վախից սիրտս չպայթի, ինձ քնեցրեց. նախ երազումս ցույց տվեց կնոջը, ապա, երբ արթնացա, ցույց տվեց ու ասաց.

– Ահա քեզ ընկեր:

Ես արթնացա ու ի՜նչ տեսնեմ. մի շատ զարմանալի կենդանի էր ստեղծել Արարիչն ինձ համար: Չգիտեմ ինչու` անընդհատ ուզում էի ձեռք տալ նրան, շոշափել: Սակայն նա փախչում էր ու կարմիր խնձորն էր ցույց տալիս: Վերջը համոզեց: Կերա: Ու մինչև հիմա այլևս պրծում չունեմ, առանց նրա կյանք չունեմ, առանց նրա չեմ ուզում մեկ օր իսկ ապրել. դրել եմ գլխիս, ման եմ ածում, հենց կարողանում եմ, իջեցնում եմ:

Այսպես եկա-հասա 21-րդ դար: Հիմա է՛լ ավելի եմ սիրում կնոջը, արդեն նույնիսկ Արարչին եմ մոռանում, ամեն ինչի տեղը կինը լցնում է, դեռ մի բան էլ ավելի:

Հիմա ասում եմ, սիրելի կանայք, քանի՜-քանի հավերժություն է անցել, երբ առաջին անգամ հանդիպեցինք, բայց դուք միշտ թարմ եք ու ցանկալի, սիրելի եք ու ներելի, մեզ թևութիկունք եք ու գըրկընդխառը, մեր մայրն եք ու քույրը, կինն ու աղջիկը, մեր ապրելու կամքը, արարելու ջիղը, մեր պատեպատ խփվող անհանգստությունն ու անդորրը երանավետ:

Շնորհակալություն Արարչին, որ մենակ չթողեց ինձ` տղամարդուն, ձեր միջոցով դրախտի դռներ բացեց մեր առջև, հրճվանքի ու բերկրանքի արևներ բացեց մեր առջև երկնքում: Եվ ջրվեժի քարափին նստած միայնակ մարդը գլխիվայր նետվեց սիրո ծովը:

Թեև, խոսքը մեր մեջ, ես երբեմն ինձ խիստ միայնակ եմ զգում:

ՎԱՉԱԳԱՆ Ա. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, ԹԵ՞ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

2012-02-09T15:49:00.000+03:00

«Ինֆորմացիա» տերմինիև նույն արմատով այլ տերմիններիհայերեն համարժեքների մասին*

Նկատիունենալով,որ «ինֆորմացիա» տերմինի և նույն արմատով այլ տերմինների հայերեն համարժեքների կիրառության մեջ չկա դրանց հստակ իմաստային տարբերակում, որ այդ համարժեքների համակարգը պակասավոր է և չի համապատասխանումինֆորմացիայիմասին գիտության զարգացման ժամանակակից մակարդակին, սահմանել «ինֆորմացիա» տերմինի և նույն արմատով այլ տերմինների հայերեն համարժեքների հետևյալ համակարգը.

информация — 1. տեղեկույթ (տեղեկությունը գիտության համակարգում), 2. տեղեկատվություն(տեղեկույթիհաղորդում)

информировать — տեղեկացնել

информирование — 1. տեղեկացում, 2. տեղեկատվություն (նույնն է` информация),

информированный — 1. տեղյակ,2. տեղեկացված

информационный — 1. տեղեկութային (օր.` տեղեկութային տեխնիկա, պատերազմ, լեզու), 2. տեղեկատվական (օր.` տեղեկատվական ծառայություն), 3.տեղեկատու(օր.` տեղեկատու թերթիկ)

информатор — տեղեկարկու

информативный — տեղեկունակ, տեղեկուն

информативность — տեղեկունակություն, տեղեկունություն (օր.` տեքստի տեղեկունակություն)

средства массовой информации — զանգվածային տեղեկատվության միջոցներ (ոչ թե` զանգվածային լրատվության միջոցներ)

информатизировать — տեղեկութավորել, տեղեկավորել

информатизация — տեղեկութավորում,տեղեկավորում(օր.` հասարակության տեղեկութավորում,երբ հասարակությունըհիմնավորապեսապահովվումէ տեղեկույթով և տեղեկութային միջոցներով)

информатика — տեղեկագիտություն, ինֆորմատիկա

информатический — տեղեկագիտական

информатик — տեղեկագետ

информант — տեղեկորդ

дезинформировать — ապատեղեկացնել

дезинформация — 1. ապատեղեկույթ, 2. ապատեղեկատվություն, 3. ապատեղեկացում

дезинформирование — 1. ապատեղեկատվություն (նույնն է дезинформация2), 2. ապատեղեկացում(նույննէ` дезинформация3)

дезинформатор — ապատեղեկարկու

*Նախագիծը կազմելեն Վլադիմիր Բաղդասարյանը և Վաչագան Ա.Սարգսյանը:

Հաստատվելէ ՀՀ Կառավարությանն առընթեր լեզվի պետական տեսչության հայերենի բարձրագույն խորհրդի կողմից 2002 թ. մայիսի 15-ի որոշմամբ:

ՀԵՌԱՑՈՂ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ

2012-02-08T14:31:00.000+03:00

ՄԻՆԱՍ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. «Շեմքի մոտ»

Հիշում եմ մորս` գյուղում: Տան պատի տակ նստած, միայնակ, աչքը` ճամփին: Մի բուռ կին էր, մի քիչ հիվանդ, հորս մահից հետո` մարմրող մոմի լույս: Մենակ էր իր հուշերի, վաղուց մահացած մերձավորների ու մտերիմների ծնած դատարկության, մեր անփութության ու իր անսահման սիրո հետ: «Էկա՞ր, տղա ջան»,– իր աշխարհից դուրս էր գալիս ու մեղավոր ժպտում ինձ, թեև ես էի մեղավորը, ես էի անվերջ հեռացողը և օրերս առանց իրեն ապրելու ինձ դատապարտողը:

Հիմա անսահման տխուր եմ, երբ հիշում եմ, թե ինչպես հերթական անգամ դավաճանում էի իրեն, հեռանում իրենից, գնում երիտասարդական մի աշխարհ, որտեղ ինքը չկար: Գնում էի ու իրեն մոռանում կամ ինձ համոզում, թե մոռացել եմ: Հիշում եմ նրա հայացքը, որ սիրով ասում էր` ե՞րբ ես մեկ էլ գալու: Խեղճ ու կրակ մերս, համով-հոտով մերս, սիրո ծով մերս: Չէի խրատվում, տարին տարվա վրա չէի խելոքանում, խույս էի տալիս ինքս ինձնից ու առավելապես իրենից, չգիտեի, որ քիչ է մնացել նրա երկրային կյանքին, քիչ է մնացել ամենաանկեղծ մարդուն:

Սիրտս լցվում է, բառերը դատարկ, սնապարծ բաներ են թվում: Ինչքա՜ն հույս կար ամեն հանդիպման ժամանակ նրա խաժ աչքերում, որ ես անընդհատ կտրում էի, մինչև կտրվեց նրա կյանքի թելը:

Ների՛ր, մերո ջան: Դու ինձ լավ գիտեիր, ես քեզ չգիտեի, դու ինձ նվիրված էիր, ես` բնավ, դու ինձ սիրում էիր, ես քեզ սիրում եմ հիմա, անսահման: Դու ինձ կարոտում էիր, մշուշոտ հայացքով ինձ քաշում էիր, տուն բերում, հետս զրուցում, գուրգուրում, իսկ ես հեռու էի: Հիմա ես կարոտում եմ քեզ քո կարոտով, քեզ հայացքով քաշում-բերում եմ ինձ մոտ, հետդ զրուցում, տխրում ու փլվում իմ ներսում:

Այսօր տեսնում եմ Հայրենիքից հեռացող իմ ընկերներին, բարեկամներին, երեխաներին ու թոռներին: Հեռանում են, այսօր մեր Հայրենիքը դարձել է հեռացող ժողովրդի հայրենիք: Այսօր ես իմ մայրն եմ` խեղճացած, այսօր ես իմ հայրենիքն եմ, որից հեռանում են, ու ես հարցնում եմ` ե՞րբ եք նորից գալու, ու մեղավոր ժպտում եմ ինձնից հեռացողներին, ներում եմ նրանց ու չեմ ներում ինձ, որ հեռանում են:

Ես կարոտում եմ, մեռնում եմ հուշերի աշխարհում, դատարկվող հայրենիքի երկինքը ավազի նման սորում է ներքև:

Ների՛ր ինձ, մա՛յր իմ:

ՎԱՉԱԳԱՆ Ա. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ՀԱՅԵՐԵՆԸ ԱՓԻ ՄԵՋ

2012-02-03T19:00:00.000+03:00

Հայերեն զանազան բառերի հետաքրքրաշարժ ստուգաբանություններ, որոնք վերցված են Վաչագան Ա. Սարգսյանի «Հայերենը ափի մեջ» գրքից

Ի՞ՆՉ Է ԱՆՈՒՆԴ. ՄԽԻԹԱ՞Ր

Ինչո՞ւ ենք առանձնացրել Մխիթար անունը: Պարզվում է, որ շատ հետաքրքրական կազմություն և իմաստ ունի իր մեջ պահած՝ առաջին հայացքից չերևացող:

Մխիթարը հայերեն արական անուն է: Նշանակում է «սփոփանք, մխիթարանք, ամոքանք»: Առաջացել է հայերեն մի՛ խիթար ձևից: Իսկ խիթել (կամ խիթալ) բառի արմատն է խէթ,որը նշանակում է «խղճի խայթ», «կասկած, վախ»: Խիթալ նշանակում է «հոգսանել, վախենալ, մտատանջվել»: Ու երբ ասում ենք՝ մի՛ խիթար, ապա ասում ենք.«Հոգս մի՛ ունեցիր, մի՛ մտատանջվիր, մի՛ վախեցիր»: Ահա թե ինչ խորհուրդունի իր մեջ Մխիթար անձնանունը, որը ինչ-որ չափով բարեմաղթանք է, ինչ-որ չափով օրհնանք: Շատ նշանավոր Մխիթարներ ենք ունեցել. թվենք մի քանիսին:

Մխիթար, նշանավոր ճգնակյաց, Թանահատի վանքի հիմնադիր:

Մխիթար Հերացի, բժիշկ և աստղաբաշխ, գիտեր արաբերեն, հունարեն, պարսկերեն, նշանավոր գործերից մեզ է հասել «Ջերմանց մխիթարություն» բժշկական աշխատությունը, որը գրել է կաթողիկոս Գրիգոր Տղայի պատվերով և աջակցությամբ: Նրա խնդրանքով Ներսես Շնորհալին գրել է իր տաղերից մի քանիսը: Ահա թե ինչ «Վերնատուն» ենք ունեցել ժամանակին:

Մխիթար Գոշ, նշանավոր առակագիր: 1184 թվականին գրել է իր նշանավոր Դատաստանագիրքը, որը թարգմանվել է եվրոպական գրեթե բոլոր լեզուներով:

Մխիթար Սեբաստացի,Մխիթարյան միաբանության հիմնադիրը, միաբանություն, որը հայ գիտության ևմշակույթի փարոս է աշխարհում: Այնտեղ հայերեն են թարգմանել օտար հին և նորգրականության բոլոր նշանավոր երկերը՝ 1000 հատոր, կազմել ամբողջ հայ հին մատենագրությունը, գրել բառարաններ, հայոց պատմություն, գրականություն և այլն, և այլն:

ԽՆԴՈՒԿՆԵՐ

2012-01-31T17:05:00.000+03:00

– Իմ ամբողջգրադարաննայրվեց:
– Ցավակցումեմ:
– Շնորհակալություն:Պատկերացնո՞ւմեք, երկու ժողովածուն էլ այրվեց, մեկի սկանվորդները նույնիսկ չէի հասցրել լուծել:

Մի տատիկ բանջարեղենի խանութում ասում է վաճառողին.
– Ուզում եմ հինգ կիլո խնձոր առնել, բայց վախենում եմ տեղ չհասցնեմ:
– Մի վախեցեք, ես այնպես կկշռեմ, որ հանգիստ կհասցնեք:

Արծաթե հարսանիքին ամուսինը հարցնում է ընկերոջը.

– Սպանությանհամար ինչքա՞ն են տալիս:
– 25 տարի:
– Տես, է: Հիմա արդեն ազատության մեջ կլինեի:

Հուղարկավորումեն մի տղամարդու: Անցորդներից մեկը հարցնում է.

– Ինչի՞ց է մահացել:
– Ծաղկեպսակներիվրա կարդա,– խորհուրդ են տալիս նրան:
Նա կարդում է. «Սիրելի կնոջից», «Զոքանչից», «Փեսաներից»…

Վարպետը՝ տանտիրուհուն.
– Ես պարզեցի էլեկտրաէներգիայիանջատման պատճառը. դա կարճ միացում է:
– Է, երկարացրե՜ք...

ՀԱՅԵՐԵՆԸ ԱՓԻ ՄԵՋ

2012-01-31T16:16:00.000+03:00

ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ է` ՀԵ՞Տ, ԹԵ՞ ԵՏ

Ե՛տ եկեք…
Գարնան վարար գետ եկե՜ք,
Անցա՜ծ օրեր, խինդ ու սե՛ր,
Դարձե՜ք, իրար հետ եկե՜ք: Հովհ. Թումանյան

Մեծն Թումանյանը գործածել է հետ և ետ բառերը, ընդ որում՝ իմաստային տարբերություն դնելով դրանց մեջ. հետ եկեք՝ «միասին եկեք», ետ եկեք՝ «վերադարձեք»: Տեսնենք, թե սրանք ի սկզբանե՞ տարբեր բաներ են եղել:

Նախ տեսնենք, թե որտեղից են եկել մեր այս հետ-ն ու ետ-ը: Հնդեվրոպական նախալեզվի ped արմատը տվել է հետ, յետ, ետ, իսկ նույն նշանակության pod արմատը՝ ոտ, ոտն:

Այսինքն, որքան էլ զարմանալի է, հետ բառը սկզբնապես նշանակել է «ոտք»: Այս նշանակությունը, հետո տեղի տալով ոտք բառին, ջնջվել է, բայց մնացել են նրանից ածանցված նշանակությունները՝ «հետք» (ոտքի կոխած տեղի նշանը), «ճանապարհ», «հետևից», «միասին», «միատեղ», «հետը»:

Օրինակ, արահետ լայն առումով նշանակում է «ճանապարհ»: Կազմված է այր և հետք բառերից: Գիտենք, որ այրը տղամարդն է, իսկ հետքը՝ մարդու ոտք կոխած տեղը: Այր բառը բարդվելիս տալիս է ար, ինչպես՝ արու, արի, արական: Իսկ երկրորդ բաղադրիչը՝ հետ, այստեղ իր սկզբնական իմաստով է հանդես գալիս, այն է՝ «ոտք»: Այսինքն՝ արահետ նշանակել է «տղամարդու ոտքի տեղ»: Հետ-ը ստացել է նաև ժամանակ արտահայտող նշանակություն. այսպես՝ առաջին հետ՝ «առաջին անգամ», միահետ՝ «մի անգամ», հետագա՝ «հետո եկող» և այլն: Այս զանազան առումներով են կազմված հետազոտել, հետամուտ, հետամտիկ՝ «փախչող թշնամու հետևից հետապնդելու համար ուղարկված զինվոր»: Այս վերջին բառը, կարծում եմ, պետք է իր լիիրավ տեղը զբաղեցնի ժամանակակից հայոց բանակի բառապաշարում, ինչպես նաև հետարածի բառը, որ նշանակում է «լրտեսելու համար գաղտնի հետևից գնալով»: Ինչպես ասացինք, հետ արմատի տարբեր ձևեր են ոտն, յետ, ետ: Ոտն արմատից է մեզ քաջածանոթ հետիոտն բառը, ինչպես նաև հոտնկայս (յոտնկայս) բառը:

Վերջինս, ինչպես գրաբարյան մեկ այլ բառ ևս՝ յոտնկելեաց-ը, նշանակում է «ոտքի կանգնած»: Սակայն մեր խոսակցական լեզվում շատ են չարչարում այս բառը՝ աղավաղելով մինչև անճանաչելիության աստիճան՝ ոտնկույս, ոտնկուց, հոտնկույս, ոտնկաց և այլն:

Յետ արմատից ունենք հիանալի մի բառ՝ հետուստ, որ նշանակում է «հետևը, կռնակը, հետևից, հետո, վերջը»: Նմանությամբ կարելի է ներուստ բառը գործածել ինտերիեր օտար բառի փոխարեն:

Հետաքրքիր է, որ վերնագրում նշված հետաքրքիր բառի կազմության մեջ նույնպես հետ (ոտք) արմատն է:

Ասվածից հետևում է, որ թե՛ ի սկզբանե և թե՛ այժմ երկվությունն առկա է, և հնարավոր էլ չէ իմանալ, թե երբ պետք է գրել հետ, երբ՝ ետ: Մնում է մի ճանապարհ՝ հետևել տերմինաբանական կոմիտեի որոշմանը, չնայած, այնուամենայնիվ, մի նրբերանգ կորչում է:

«Գրաբարի բառասկզբի յ հնչյունի՝ հետագայում հ-ի փոխվելու հետևանքով համանունների թվում առաջացել են նաև ետ նախադրության և յետ-ից առաջացած մակբայի արտասանական համանուններ»:

«Բարբառների ու արևմտահայերենի ազդեցությամբ վերջերս հետ (ետ) արմատը նաև գրվում և արտասանվում է ետ»:

«Այսուհետև հետ (ետ) արմատը ամենուրեք, անջատ թե բաղադրյալ, գրել և արտասանել հետ»:

Սրանք մեջբերումներ են տերմինաբանական կոմիտեի 1986 թ. սեպտեմբերյան որոշումից:

Այսինքն՝ մոտ երեք տասնամյակ է անցել այս որոշումն ընդունելուց հետո, բայց գրականության մեջ, մամուլում, բանավոր խոսքում դեռևս տարբերակվում են հետ-ը և ետ-ը:

Ինչպես ասացինք, այս բառը տարբեր լեզուներում առաջացել է հնդեվրոպական նախալեզվի pedo ձևից, որը ձայնային զանազան փոփոխություններով մտել է հնդեվրոպական լեզուների մեջ:

Այսպես. անգլերենում դարձել է foot, որից՝ ֆուտբոլ «ոտքի» գնդակ: Եթե մենք այսօր ֆուտ-ը փոխենք հայերեն ոտ-ով, կստանանք ոտբոլ, և քանի որ բոլ-ը նշանակում է նաև «կլոր, գունդ», ապա կարող ենք ոտբոլ-ը համարել հայերեն բառ և ֆուտբոլ-ի համարժեքը:

ԲԱՆԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴՈՒԿՆԵՐ

2012-01-31T15:39:00.000+03:00

Բանակ:Ենթասպան շարել է նորակոչիկներին ու հարցնում է.

– Ի՞նչ կրթություն ունեք:

– Յոթ դասարանի:

– Ապրե՛ս: Հաջո՛րդը:

– ՀՊՃՀ:

– Ի՞նչ:

– ՀՊՃՀ:

– Ի՞նչ ես ճպճպացնում:Գրել-կարդալ գոնե գիտե՞ս:

Եթեուսանողը չի ցանկանում սովորել, ուրեմն վատ է աշխատում զինկոմիսարիատը:

Երբձեր կողքին ևս քսանհինգ հոգի նույն երկարաճիտ կոշիկներով են, դա նորաձևություն չէ: Դա բանակ է:

Իրարընդառաջ թռչում են երկու ինքնաթիռ: Մեկի օդաչուն մյուսին ռադիոկապով ասում է.

– Լսիր, պետք է ճանապարհըփոխենք:

– Ճիշտ է: Արիէսպես անենք. դու աջ գնա, ես` ձախ: